अकोला दिव्य न्यूज नेटवर्क : पांढरे केस रंगवून वय लपवण्याचा अनेकजण प्रयत्न करत असल्याचे पाहतो. मात्र सध्या केस न रंगवता पांढरेच ठेवण्याकडे लोकांचा कल वाढल्याचे अभ्यासातून समोर आले आहे. केस आहे तसेच ठेवणाऱ्यांबाबत मानसशास्त्र काय सांगते, याचा हा आढावा…
अनेक दशकांपासून पांढऱ्या केसांबाबत वेगळीच धारणा निर्माण झाली आहे.अनेकांना पांढरे केस लपवण्यासाठी ते काळे करण्याची गरज वाटते. वृद्धत्व इतरांना दिसू नये या कल्पनेवर केस काळे करणाऱ्या कंपन्यांचे उद्योग उभे राहिले आहेत. मात्र सध्या अनेकांनी आपले पांढरे केस कायम ठेवण्याचा निर्णय घेतला आहे.याबाबत आश्चर्य वाटू शकते. काहींना हा निर्णय त्या व्यक्तीला स्वत: कशी दिसते, याबाबत फरक पडत नसल्याने घेतल्याचे वाटेल. मात्र मानसशास्त्र याचे कारण वेगळेच असल्याचे सांगते.
स्व-निर्धारण सिद्धान्त काय सांगतो?
मानसशास्त्रानुसार पांढरे केस कायम ठेवण्याचा निर्णय घेणाऱ्यांत स्व-निर्धारण सिद्धान्त अधिक स्पष्टता देऊ शकतो. मानसशास्त्रज्ञ एडवर्ड डेसी आणि रिचर्ड रायन यांनी विकसित केलेला स्व-निर्धारण सिद्धान्त हा मानवी प्रेरणा व व्यक्तिमत्त्वाचा एक व्यापक सिद्धान्त आहे. यामध्ये मानवाच्या अंतर्गत प्रेरणांवर भर देण्यात आला आहे. या सिद्धान्तानुसार मानवाच्या वाढी व कल्याणासाठी स्वायत्तता अत्यंत आवश्यक असते. स्वायत्तता म्हणजे, आपल्या कृतींवर आपले स्वतःचे नियंत्रण असल्याचे स्पष्ट करणे. पांढरे केस कायम ठेवण्याचा निर्णय घेणाऱ्यांबाबत स्व-निर्धारण सिद्धान्त अधिक स्पष्टता देऊ शकतो. स्व-निर्धारण सिद्धान्त हा मानवी प्रेरणा आणि व्यक्तिमत्त्वाचा एक व्यापक सिद्धान्त आहे. यामध्ये मानवाच्या अंतर्गत प्रेरणांवर भर देण्यात आला आहे.
यातील पहिला मुद्दा म्हणजे आपल्या कृतींवर आपले स्वतःचे नियंत्रण असल्याची भावना. कोणत्याही बाह्य दबावाशिवाय स्वतःचे निर्णय घेण्याची मुभा असणे. अनेकांसाठी पांढऱ्या केसांना रंग न लावणे हे त्यांच्या वैयक्तिक कर्तृत्वाचे कृत्य असते.’लोक काय विचार करतील?’ असा प्रश्न स्वत:ला विचारण्यापेक्षा ‘मला काय योग्य वाटते’? असा प्रश्न विचारून निर्णय घेतात.
जेव्हा लोक जसे आहेत तसेच जगासमोर येण्याचा निर्णय घेतात त्यावेळी त्यांचे मानसिक आरोग्य सुधारते.याला ‘सुसंगता’ देखील म्हटले आहे. जेव्हा बाह्य स्वरूपअंतर्गत ओळखीशी जुळते, तेव्हा लोकांना अनेकदा अधिक अस्सलपणा जाणवतो. काही लोकांसाठी सतत तरुण दिसणे मानसिक थकवा निर्माण करते. पांढरे केस दिसू देणे हा त्या तणावाला कमी करण्याचा एक मार्ग बनू शकतो. ती व्यक्ती स्वतःची दोन रूपे न सांभाळता स्वत: आहे तसे सादर करते. स्वतःची प्रतिमा अर्थात आपण स्वतःकडे कसे पाहतो? यामध्ये व्यक्तीचे शारीरिक गुण, व्यक्तिमत्त्व आणि सवयींचा समावेश होतो. दुसरे म्हणजे आत्म-सन्मान म्हणजे आपण स्वतःचा किती आदर करतो?
वाढत्या वयानुसार लोकांचे आयुष्यातील गोष्टींचा प्राधान्यक्रम बदलत जातो, जसजसे लोकांचे वय वाढते व भविष्यातील वेळ मर्यादित (कमी) होत जाते, तसतसे ते जीवनात भावनिकदृष्ट्या अर्थपूर्ण गोष्टी आणि नातेसंबंधांना अधिक प्राधान्य देतात. बाह्य मान्यतेचा पाठपुरावा करण्याऐवजी, ते भावनिकदृष्ट्या अर्थपूर्ण अनुभवांवर लक्ष केंद्रित करतात. ऊर्जा अधिक मौल्यवान बनते.वेळ अधिक मौल्यवान बनते. अनेक लोक अशा क्रियाकलापांमध्ये गुंतवणूक करणे थांबवतात. ज्या त्यांना वैयक्तिकरीत्या फायदेशीर वाटत नाहीत. म्हणूनच काही ज्येष्ठ व्यक्ती केस रंगवणे थांबवण्याचा निर्णय घेतात.
इतरांशी तुलना करून निर्णय बदलतो?
मानसशास्त्रानुसार मानवामध्ये स्वतःचे मूल्य, क्षमता आणि मते यांचे मूल्यांकन करण्याची जन्मजात प्रवृत्ती असते. यात आपण नेहमी इतरांशी तुलना करतो. यालाच सामाजिक तुलना सिद्धान्त म्हणतात. मानसशास्त्रज्ञ लिओन फेस्टिंगर यांच्यानुसार, लोक नैसर्गिकरीत्या स्वतःची इतरांशी तुलना करतात. यात सौंदर्य ही मुख्यबाब आहे. आपण कसे समोरच्या व्यक्तीपेक्षा अधिक सुंदर दिसतोय का? अशी तुलना अनेकदा केली जाते. समाजमाध्यमांमुळे ही प्रवृत्ती वाढली आहे. लोक सतत सौंदर्याची अधिक काळजी घेतलेल्या व्यक्तींच्या, प्रतिमांच्या संपर्कात असतात. यात सिने कलाकार, इन्फ्लुएन्सर्स व एडिट केलेले चित्र यांचा समावेश असतो. यामुळे वृद्धत्वाबाबत अवास्तव अपेक्षा निर्माण होऊ शकतात.
याची दुसरी बाजू म्हणजे समाजात मान असलेल्या अनेक व्यक्तींनी उघडपणे त्यांचे नैसर्गिक पांढरे केस स्वीकारले आहेत, ज्यामुळे या निर्णयाला सामान्य करण्यात मदत होत आहे. ही तुलना अनेकदा सामाजिक दबाव कमी करू शकते आणि इतरांना त्यांच्या स्वतःच्या मूल्यांशी जुळणारे निर्णय घेण्यास प्रोत्साहित करू शकते. त्याच वेळी, घेतलेल्या निर्णयाला भावनिकरीत्या आव्हानात्मक बनवू शकते.
पांढऱ्या केसांबाबत मानसशास्त्र ? प्रेरणा महत्त्वाची का?
मानवाच्या खऱ्या मूल्यांचे आणि ओळखीचे प्रतिबिंब दर्शविणाऱ्या वर्तनाशी आहे. संशोधनाने अस्सल पणाला वारंवार उच्च जीवन समाधान आणि भावनिक आरोग्याशी जोडले आहे. अस्सलपणा म्हणजे सौंदर्याच्या दिनचर्या नाकारणे असा होत नाही. वैयक्तिक इच्छेतून एखादी गोष्ट केली जाते. यामुळेच काही लोक त्यांचे केस रंगवण्याचा मनापासून आनंद घेतात. तर इतर लोक केस नैसर्गिक ठेवण्यात आनंद मानतात. दोन्ही निर्णय मानसिकदृष्ट्या योग्य असू शकतात.यातील फरक हा प्रेरणेमध्ये आहे. ‘मी केस रंगवतोय कारण मला ते रंगवायचे आहेत.समाजाच्या भीतीपोटी मी हे करत नाही,’ किंवा ‘मी केस रंगवणार नाही कारण मला तसेच ते ठेवायचे आहेत,’ हे या लोकांच्या मनात पक्के असते.
वयाची ओळख कशावरून ठरते?
संशोधक ‘वयाची ओळख’ याचाही अभ्यास करत आहेत. त्यांच्या मते व्यक्तीला स्वतःचे वय किती वाटते, त्यापेक्षा प्रत्यक्ष वय किती आहे हे महत्त्वाचे आहे. जे ज्येष्ठ लोक आपल्या पांढऱ्या केसांचा स्वीकार करतात, त्यांना अचानक स्वतःचे वय वाढल्यासारखे वाटत नाही. उलट, काही लोक केस आहे तसेच ठेवल्याने अधिक आत्मविश्वास अनुभवतात. याचे कारण असे की, बदलांशी लढा देण्यापेक्षा त्यांचा स्वीकार केल्यामुळे आत्मविश्वास वाढतो. कॉर्पोरेट क्षेत्रातील व्यावसायिकही आता पांढऱ्या केसांचा स्वीकार करताना दिसत आहेत.
पांढऱ्या केसांबाबत मानसशास्त्र काय सांगते? मानसशास्त्र सांगते की, आपले रोजचे निर्णय अनेकदा आपल्यामध्ये असलेल्या मूल्यांना प्रकट करतात. पांढरे केस ही खरी गोष्ट नाही, तर आपली ओळख आणि आपली सत्यता ही खरी गोष्ट आहे. अनेकांसाठी, केस रंगवणे थांबवणे म्हणजे वयासमोर हार मानणे नव्हे, तर आपल्यासाठी नेमके काय महत्त्वाचे आहे, हे ठरवण्याचा तो एक निर्णय आहे. काही लोक केस रंगवणे सुरू ठेवतील कारण त्यांना तसे केल्याने चांगले वाटते. दुसरीकडे, काही लोक पांढरे केस कायम ठेवतील कारण त्यांना ते रंगवण्याची गरज वाटत नाही. मानसशास्त्र सातत्याने हेच सुचवते की, जेव्हा आपले निर्णय सामाजिक दबावाऐवजी स्वतःच्या मूल्यांतून येतात, तेव्हा आपली मानसिक सुस्थिती वाढते. कालांतराने अनेकांना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते ती म्हणजे, आत्मविश्वास नेहमी तरुण दिसण्याने येत नाही, तर तो वाढत्या वयाला लपवण्याची गरज न वाटल्याने येतो. मानसशास्त्र सांगते की, आपले रोजचे निर्णय अनेकदा आपल्यामध्ये असलेल्या मूल्यांना प्रकट करतात. पांढरे केस ही खरी गोष्ट नाही, तर आपली ओळख आणि आपली सत्यता ही खरी !
‘
