अकोला दिव्य न्यूज नेटवर्क : राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे संस्थापक डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील, एक धगधगते पर्व आणि तत्कालीन काँग्रेसचे सक्रिय नेते व कुशल संघटक होते. नागपुर येथील हेडगेवार कुटुंबात १ एप्रिल १८८९ रोजी जन्मलेले केशवराव यांनी नागपुरात आपले प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केले. कोलकाता येथून MBBSचे शिक्षण पूर्ण केले. वैद्यकीय शिक्षण घेताना कोलकाता येथील अनुशीलन समिती या सशस्त्र क्रांतिकारी संघटनेशी त्यांचा जवळचा संबंध आला. नागपूर येथे परत आल्यावर त्यांनी इंडियन नॅशनल काँग्रेस (काँग्रेस पक्ष) मध्ये सक्रिय प्रवेश केला. ते मध्यप्रांत (सी.पी. अण्ड बरार) काँग्रेसचे प्रांतीय सचिव आणि नागपूर जिल्हा काँग्रेसचे महत्त्वपूर्ण पदाधिकारी होते. काँग्रेस पक्षाच्या वतीने त्यांनी असहकार आंदोलन आणि सविनय कायदेभंग आंदोलनात आघाडीवरून नेतृत्व केले. या दरम्यान असहकार आंदोलनाच्या प्रचारासाठी त्यांनी विदर्भातील अकोला व इतर भागात दौरे केले होते.
राजकीय सुरुवात आणि काँग्रेसमधील कार्य
नागपूरला परतल्यानंतर डॉ. हेडगेवार यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस मध्ये सक्रिय सहभाग घेतला.१९२० च्या नागपूर येथील ऐतिहासिक काँग्रेस अधिवेशनात ते स्वयंसेवक दलाचे प्रमुख (चित्पावन/प्रांतिक व्यवस्थापक) होते. त्यांनी या अधिवेशनात भारताला ‘पूर्ण स्वातंत्र्य’ देण्याचा प्रस्ताव मांडला होता. १९२२ मध्ये त्यांची प्रांतीय काँग्रेसचे सह-सचिव म्हणून नियुक्ती झाली. मध्यप्रांत आणि वऱ्हाड (Central Provinces and Berar) मध्ये काँग्रेस नेत्यांसोबत काम करत असताना डॉ. हेडगेवार यांनी लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांच्या विचारांनी प्रेरित होऊन, बॅरिस्टर गोविंदराव देशमुख, डॉ.बा.श. मुंजे, डॉ.ल.वा.परांजपे, नारायणराव अळेकर यासारख्या काँग्रेस मधील राष्ट्रीय नेत्यांसोबत निकटतेने कार्य केले.काँग्रेसच्या ‘हिंदुस्तानी सेवा दल’ या स्वयंसेवक विंगचेही ते सदस्य होते.
महात्मा गांधी यांनी १९२० मध्ये पुकारलेल्या असहकार आंदोलनात सहभागी होत, राजद्रोहात्मक भाषणं केल्याचा आरोपाखाली १९२१ मध्ये त्यांना एक वर्षाची पहिली सश्रम कारावासाची शिक्षा झाली होती. जुलै १९२२ मध्ये सुटका झाल्यावर मोतीलाल नेहरू आणि हकीम अजमल खान या ज्येष्ठ काँग्रेस नेत्यांनी जाहीर सभेत त्यांचा सत्कार केला होता. १९३० मध्ये पुकारलेल्या सविनय कायदेभंग चळवळीदरम्यान त्यांनी वैयक्तिक क्षमतेने ‘जंगल सत्याग्रहाचे’ नेतृत्व केले, ज्यामुळे त्यांना ९ महिने अकोला तुरुंगात काढावे लागले. (जंगल सत्याग्रह (१९३०): लोकनायक बापूजी अणे यांच्या नेतृत्वाखाली विदर्भात जंगल सत्याग्रह झाला होता. यात सहभागी होण्यासाठी डॉ. केशव हेडगेवार यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या सरसंघचालक पदाचा त्याग केला होता.)
अकोला कारागृहातील ९ महिन्यांचा बंदीवास,शाखेचे कामकाज सविनय कायदेभंग आंदोलनदरम्यान डॉ.हेडगेवार यांनी यवतमाळ जवळील लोहारा जंगल सत्याग्रहाचे नेतृत्व केले. ब्रिटीश वन कायदा मोडल्याबद्दल त्यांना ६ महिने सश्रम आणि ३ महिने साधी अशी एकूण ९ महिन्यांची कारावासाची शिक्षा सुनावण्यात आली.त्यांना लॉरीतून अकोला जेलमध्ये पोहोचविण्यात आले.जुलै १९३० ते १४ फेब्रुवारी १९३१ या काळात अकोला जिल्हा कारागृहात कैदी म्हणून ठेवण्यात आले होते.अकोला तुरुंगात असताना डॉ. हेडगेवार गप्प बसले नाहीत. अकोला कारागृहाच्या आवारात त्यांनी संघाची शाखा सुरू केली होती, ज्याला संघाच्या ‘विदर्भ प्रांताची’ सुरुवात मानले जाते. बंदीवान सत्याग्रहींना एकत्र करून . प्रार्थना, शारीरिक कसरती व राष्ट्रभक्तीपर बौद्धिक चर्चा तुरुंगातच चालत असत. विशेष म्हणजे, अकोला तुरुंगात असलेल्या अनेक काँग्रेस कार्यकर्त्यांनी डॉ. हेडगेवार यांच्या प्रभावातून संघात प्रवेश केला, ज्यातूनच पुढे संघाच्या विदर्भ प्रांताच्या कामाचा पाया रचला गेला. १४ फेब्रुवारी १९३१ रोजी अकोला तुरुंगातून सुटका झाल्यानंतर अकोला आणि वर्धा येथे त्यांचे भव्य जाहीर सत्कार करण्यात आले आणि नंतर नागपूर रेल्वे स्थानकावर विशाल जनसमुदायाने त्यांचे स्वागत केले.
ब्रजलाल बियाणी यांच्यासोबत कार्य व सक्रीय योगदान ; मध्यप्रांत आणि सी.पी. अण्ड बरार मधील आघाडीचे काँग्रेस नेते, स्वातंत्र्य सेनानी व पुढे भारतीय संविधान समितीचे सदस्य राहिलेले, विदर्भ केसरी ब्रजलालजी बियाणी यांच्यासोबत डॉ. हेडगेवार यांनी काँग्रेसच्या प्रांतीय कमिटीत एकत्र काम केले होते. विदर्भातील असहकार आंदोलन, नमक सत्याग्रह आणि जंगल सत्याग्रहाच्या नियोजनात ब्रजलालजी बियाणी हे वऱ्हाड (विदर्भ) प्रांताचे युध्दमंत्री होते.तसेच बियाणी हे बरार कॉंग्रेस कमिटीचे अध्यक्ष होते. ज्यामुळे या दोन्ही नेत्यांचा सातत्याने परस्पर संबंध व सहकार्य आले होते.
लोकनायक बापूजी अणे आणि डॉ. हेडगेवार : विदर्भाचे सुपुत्र लोकनायक बापूजी अणे हे सुरुवातीपासूनच डॉ. हेडगेवार यांचे निकटवर्तीय आणि संघाचे हितचिंतक होते. जेव्हा डॉ. हेडगेवार जंगल सत्याग्रहासाठी गेले, तेव्हा त्यांनी संघाच्या सरसंघचालक पदाची जबाबदारी तात्पुरती डॉ.एल.व्ही.परांजपे यांच्याकडे सोपवली होती. बापूजी अणे यांनी संघाच्या शिस्तीचे, ‘एकचालकानुवर्तित्व’ या नियमाचे आणि राष्ट्रभक्तीचे नेहमीच कौतुक केले. संघाने स्वतःला थेट राजकीय पक्षाच्या चौकटीत न अडकवता ‘व्यक्ती निर्माण’ आणि ‘समाज संघटन’ या भूमिकेवर ठाम ठेवावे, या डॉ. हेडगेवारांच्या धोरणाला बापूजी अणे यांचा पूर्ण पाठिंबा होता.
यावेळी डॉ. ल. वा. परांजपे, बाबासाहेब सावरकर (स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे बंधू), भाऊजी कावरे, अण्णा सोहोनी आणि विश्वनाथ केळकर हे स्थापनेच्या वेळी त्यांच्या सोबत होते.
काँग्रेसमध्ये काम करत असतानाच, केवळ राजकीय आंदोलनांनी स्वातंत्र्य टिकणार नाही, तर त्यासाठी शिस्तबद्ध व संघटित समाजाची गरज आहे, हे ओळखून डॉ. हेडगेवार यांनी २७ सप्टेंबर १९२५ (विजयादशमी) रोजी नागपुरात राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची (RSS) स्थापना केली. संघ स्थापनेच्या वेळी डॉ. ल. वा. परांजपे, बाबासाहेब सावरकर (स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे बंधू), भाऊजी कावरे, अण्णा सोहोनी आणि विश्वनाथ केळकर हे त्यांच्या सोबत होते. संघ स्थापनेच्या वेळी आणि सुरुवातीच्या काळात काँग्रेस पक्षातील व इतर अनेक प्रमुख नेते त्यांच्यासोबत होते, ज्यात लोकनायक बापूजी अणे, डॉ. ब. शिवराम मुंजे, बॅरिस्टर मोरेश्वर रामचंद्र अभ्यंकर आणि बाळासाहेब देवतळे यांचा समावेश होता. पुढे चालून नागपूरच्या मॉरिस कॉलेजमध्ये शिकत असलेले आणि बनारस हिंदू विद्यापीठात प्राध्यापक राहिलेले माधव सदाशिव गोवळकर (गोवळकर गुरुजी) हे डॉ. हेडगेवारांच्या संपर्कात आले. गोवळकर गुरुजींची आध्यात्मिक वृत्ती, बुद्धिमत्ता आणि समर्पण पाहून डॉ. हेडगेवार यांनी त्यांना संघकार्यात आणले. डॉ. हेडगेवार यांच्या निधनानंतर (१९४०) गोवळकर गुरुजींनी संघाचे दुसरे सरसंघचालक म्हणून धुरा सांभाळली.
माहितीसाठी संदर्भ ग्रंथ:
१. “डॉ. हेडगेवार” – लेखक: नाना पालकर (आरएसएस तर्फे प्रकाशित अधिकृत चरित्र)
२. “जंगल सत्याग्रह आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ” – लेखक: डॉ. श्रीरंग गोडबोले.
- ३. “संघ दस्तऐवज आणि राष्ट्रीय संचिका” – नागपूर संघ अभिलेखागार,
- ४. “Nana Palkar\Hedgewar notes – 5 5_115-119. अकोला कारागृह.
- —
