अकोला दिव्य : गजानन सोमाणी • एडिटर इन चीफ : शरदाच्या प्रसन्न चांदण्यात आणि लख्ख प्रकाशात येणारा आश्विन महिना भारतीय संस्कृतीत एकाच वेळी दोन महान क्रांत्यांचे व परिवर्तनाचे स्मरण करून देणारा ठरतो. एका बाजूला अन्यायावर न्यायाने मिळवलेल्या विजयाचा सण म्हणजेच विजयादशमी (दसरा) आणि दुसऱ्या बाजूला मानवी मूल्यांची, समतेची आणि प्रज्ञेची नवी पहाट आणणारा धम्मचक्र प्रवर्तन दिन. वरवर पाहता हे दोन्ही उत्सव वेगवेगळ्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक पार्श्वभूमीवर उभे असलेले दिसतात; परंतु जर आपण यांच्या अंतरंगात डोकावून पाहिले, तर एकाच सुवर्णसूत्राने हे दोन्ही उत्सव जोडलेले आढळतात, ते सूत्र म्हणजे ‘सत्याची धरू कास, असत्याचा करू विनाश’ !
विजयादशमी: असुरी प्रवृत्तींच्या विनाशाचा उद्घोष : विजयादशमीचा सण हा मानवी मनातील आणि समाजातील असुरी प्रवृत्तींवर सत्प्रवृत्तींनी मिळवलेल्या विजयाचे प्रतीक आहे. प्रभू रामचंद्रांनी अहंकारी, अन्यायी रावणाचा वध करून धर्माची (सत्याची) स्थापना केली, तर याच दिवशी आदिशक्ती दुर्गेने महिषासुरासारख्या अन्यायी राक्षसाचा संहार करून पृथ्वीला भयमुक्त केले.
आजच्या आधुनिक संदर्भात या पौराणिक कथांकडे केवळ एक इतिहास म्हणून न पाहता, एक ‘मंथन’ म्हणून पाहण्याची गरज आहे. आजचा रावण किंवा महिषासूर समाजात कोणत्या रूपाने वावरत आहे? भ्रष्टाचार, महिलांवरील अत्याचार, जातीय द्वेष, स्वार्थ आणि असत्य ही आजच्या काळातील असुरी रूपे आहेत. विजयादशमी आपल्याला केवळ प्रतीकात्मक रावणाचे दहन करण्याचा संदेश देत नाही, तर आपल्या आत दडलेल्या षड्रिपूंचा (काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर) आणि समाजातील असत्याचा विनाश करण्याची प्रेरणा देते.
धम्मचक्र प्रवर्तन दिन: मानवी मूल्यांची आणि सत्याची नवी पहाट याच विजयादशमीच्या शुभमुहूर्तावर, १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूरच्या पवित्र दीक्षाभूमीवर क्रांती घडली. भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी लाखो अनुयायांसह बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली आणि भारताच्या इतिहासात ‘धम्मचक्र प्रवर्तन दिन’ सुवर्ण अक्षरांनी लिहिला गेला. हा केवळ एका धर्मातून दुसऱ्या धर्मात केलेला प्रवेश नव्हता, तर ते असत्याकडून सत्याकडे, अंधाराकडून प्रकाशाकडे आणि विषमतेकडून समतेकडे टाकलेले एक क्रांतीचे पाऊल होते.
भगवान बुद्धांचा धम्म हा ‘सत्य’, ‘करुणा’, ‘प्रज्ञा’ आणि ‘शील’ या स्तंभांवर उभा आहे. शतकानुशतके अस्पृश्यतेच्या आणि विषमतेच्या अंधारात खितपत पडलेल्या कोट्यवधी मानवांना बाबासाहेबांनी धम्माच्या रूपाने मानवी हक्कांचे, स्वाभिमानाचे आणि सत्याचे शस्त्र दिले. “अत्त दीप भव” (तूच तुझा दिवा हो) हा बुद्धांचा संदेश मानवाला स्वतःमधील विवेक जागृत करायला शिकवतो. हा विवेक म्हणजेच असत्याचा विनाश करण्याचे आणि सत्याची कास धरण्याचे सर्वात मोठे साधन आहे.
वैचारिक मंथन: दोन्ही उत्सवांचा एकच संदेश : जेव्हा आपण या दोन्ही सणांचे एकत्रित वैचारिक मंथन करतो, तेव्हा एक सुंदर विचार समोर येतो:
दसऱ्याची शस्त्रपूजा आणि धम्माचे ज्ञानसत्र: दसऱ्याला शस्त्रांची पूजा केली जाते, जी आत्मरक्षणासाठी आणि अन्यायाचा प्रतिकार करण्यासाठी असते. तर धम्मचक्र प्रवर्तन दिन हा ‘ज्ञानाच्या शस्त्राने’ अज्ञानाचा आणि मानसिक गुलामगिरीचा विनाश करण्याचा दिवस आहे.
अंधाराचा नाश: एकीकडे रावणाच्या रूपातील अंधार जळतो, तर दुसरीकडे धम्माच्या प्रकाशाने मनातील अज्ञानाचा अंधार दूर होतो.
आजचा समाज जेव्हा जाती-धर्माच्या नावाखाली विखुरलेला दिसतो, तेव्हा या दोन्ही उत्सवांचा गाभा समजून घेणे अधिक गरजेचे ठरते. असत्य, ढोंग आणि द्वेष यांचा त्याग करून जेव्हा आपण सत्य, प्रेम, करुणा आणि समतेचा अंगीकार करू, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने या दोन्ही उत्सवांचे साध्य पूर्ण होईल.
‘सत्याची धरू कास, असत्याचा करू विनाश’ हा केवळ एक नारा किंवा सुविचार नाही, तर ती एक जीवनपद्धती आहे. यंदाच्या विजयादशमी आणि धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाच्या निमित्ताने आपण सर्वांनी एक संकल्प केला पाहिजे.आपल्या वैयक्तिक आणि सामाजिक जीवनातून असत्याचा, अन्यायाचा पराभव करायचा आणि सत्याची, न्यायाची मशाल सतत पेटती ठेवायची. चला, मनातील विकारांचे दहन करूया आणि प्रज्ञेच्या, करुणेच्या प्रकाशाने संपूर्ण समाज उजळून टाकूया. सर्व वाचकांना विजयादशमी आणि धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा !
