अकोला दिव्य : गजानन सोमाणी एडिटर इन चीफ : नुकतेच सोनिया गांधी यांच्या ‘बिलॉन्गिंग: अ जर्नी ऑफ लव्ह’ (Belonging: A Journey of Love) या आत्मचरित्राच्या प्रकाशन सोहळ्यात राहुल गांधी यांनी आपल्या बालपणीची एक भावनिक आठवण सांगितली. राजीव गांधी आणि सोनिया गांधी यांच्यातील प्रेमळ नात्याचा उल्लेख करताना ते म्हणाले की, त्यांच्या घरी जेवणाच्या वेळी आई अनेकदा बाबांच्या मांडीवर बसलेली असायची. या सहजसुंदर आणि प्रामाणिक आठवणीनंतर सोशल मीडियावर आणि राजकीय वर्तुळात त्यांना मोठ्या प्रमाणावर ट्रोल केले जात असून, ‘भारतीय संस्कृती’ आणि ‘सभ्यते’च्या नावाखाली यावर टीका केली जात आहे.

सोशल मीडियाच्या युगात एखाद्या व्यक्तीच्या सहजसुंदर भावनांचा कसा विपर्यास केला जातो, याचे ताजे उदाहरण म्हणजे राहुल गांधी यांचे नुकतेच केलेले एक वक्तव्य. आपल्या आईच्या आत्मचरित्राच्या प्रकाशन सोहळ्यात बोलताना राहुल गांधी यांनी आपल्या आई-वडिलांच्या—राजीव आणि सोनिया गांधी यांच्या—प्रेमळ नात्याची एक अत्यंत साधी आणि भावनिक आठवण सांगितली. “आमच्या घरी जेवताना आई बाबांच्या मांडीवर बसलेली असायची,” असे ते म्हणाले. पती-पत्नीमधील निखळ प्रेम, जिव्हाळा आणि मैत्रीपूर्ण नात्याचे दर्शन घडवणारे हे वाक्य होते. मात्र, या सहज विधानावरून त्यांना ट्रोल केले जाऊ लागले आणि अचानक अनेकांना ‘भारतीय संस्कृती आणि सभ्यतेचा’ पुळका आला.
भारतीय परंपरा आणि प्रेमाची प्रतीके
जे लोक आज संस्कृतीच्या नावाखाली राहुल गांधींच्या विधानावर अभद्र टीका करत आहेत, त्यांनी आपल्याच प्राचीन परंपरा आणि कलाकृतींकडे नीट पाहण्याची गरज आहे. भारतीय संस्कृती ही कधीही प्रेमाला लपवणारी किंवा संकुचित मानणारी नव्हती. आपल्या मंदिरांतील शिल्पांमध्ये आणि धार्मिक चित्रांमध्ये भगवान शिव यांच्या मांडीवर बसलेली माता पार्वती (उमा-महेश्वर) किंवा विष्णू-लक्ष्मीची रूपे अत्यंत आदराने आणि भक्तीने पूजली जातात.
आपल्या संस्कृतीने स्त्री आणि पुरुष यांना समान मानून ‘अर्धनारीनटेश्वर’ ही संकल्पना जगाला दिली. जिथे शक्तीशिवाय शिव अपूर्ण आहेत.

इतकेच काय, तर आपल्याकडे महाराष्ट्रामध्ये, नवविवाहित जोडपी जेव्हा त्यांचे कुलदैवत खंडोबा (जेजुरी किल्ल्यात) दर्शनाला जातात, तेव्हा आपल्या वधूला एकटीला सोबत घेऊन किंवा तिला उचलून नवरदेव किल्ल्याच्या किमान पाच पायऱ्या चढतो. ही प्रथा विशेषतः पाळली जाते. या विधीमागील हेतू हा आहे की, पत्नी जेव्हा नवीन आयुष्याला सुरुवात करते, तेव्हा देवतेच्या आगमनाच्या प्रसंगी नवविवाहित जोडप्यामध्ये जवळीक आणि प्रेम वाढवणे हा देखील यामागील मुख्य उद्देश आहे.
पश्चिम बंगालसह उत्तर आणि पूर्व भारतातील काही समाजांमध्ये, लग्नाच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर वधूला वराच्या मांडीवर बसवण्याची किंवा उचलून घेण्याची प्रथा आहे. बंगाली लग्न (शुभो दृष्टी आणि सिंदूर दान): बंगाली लग्नाच्या विधींमध्ये, वधूला एका चटईवर बसवून वराभोवती सात वेळा फिरवले जाते. तसेच, काही विधींमध्ये किंवा लग्नानंतरच्या खेळांमध्ये, वधू वराच्या डाव्या मांडीवर बसते (जिथे पत्नीला ‘डावखुरी’ मानले जाते).
उत्तर प्रदेश आणि बिहारच्या काही भागांमध्ये, ‘मटकोर’ किंवा ‘परचान’ यांसारख्या विधींदरम्यान किंवा घरात प्रवेश करताना वर वधूला आपल्या मांडीवर उचलतो किंवा धरतो. हिंदू परंपरेनुसार, पत्नी ही पतीची “अर्धांगिनी” आणि “वामांगी” (डाव्या बाजूला बसणारी) असते. या प्रथांचा उद्देश हा आहे की, तुम्ही तुमच्या आयुष्यात तीला आदर आणि प्रेम दिले पाहिजे आणि लाडही केले पाहिजेत.
थोडक्यात सांगायचे झाल्यास, प्रदेश कोणताही असो, या सर्व पारंपरिक विधींचा मुख्य उद्देश नवविवाहित जोडप्याचा संकोच दूर करणे आणि त्यांच्या नवीन जीवनाची सुरुवात सुखी व प्रेमळ व्हावी हे सुनिश्चित करणे हा आहे. लग्न होऊन घरी आलेल्या नववधूला गृहप्रवेशाच्या वेळी पतीने उचलून घरात नेण्याची परंपरा आजही अनेक भागांत कौतुकाने पाळली जाते. जिथे प्रेम आहे, तिथेच ईश्वर आहे—”प्रेम ही पूजा, प्रेम से बढ़कर न दूजा”—अशी शिकवण देणाऱ्या या देशात एका मुलाने आपल्या आई-वडिलांमधील प्रेमळ क्षण सांगितल्यावर काहींच्या भुवया का उंचावल्या, हा खरा प्रश्न आहे.
संस्कारांचा ढोल आणि पुरुषी अहंकार
खरे तर, या टीकेमागे संस्कृतीचे रक्षण नसून, खोलवर रुजलेली पुरुषसत्ताक मानसिकता आणि दांभिकपणा दडलेला आहे. आपल्या समाजातील एका मोठ्या वर्गाला पती-पत्नीमधील समानता आणि जाहीरपणे व्यक्त होणारा जिव्हाळा पचवणे आजही कठीण जाते. ज्या समाजात शतकानुशतके स्त्रीला केवळ एक उपभोग्य वस्तू किंवा ‘पायाची वहाण’ (पैर की जूती) समजले गेले, जिथे पतीच्या निधनानंतर विधवा झालेल्या स्त्रीचे जगण्याचे हक्क हिरावून घेतले गेले, तिथे पतीने पत्नीला आपल्या बरोबरीने किंवा मांडीवर बसवून प्रेमाने वागवणे हे पुरुषी अहंकाराला धक्का देणारे ठरते.
अनेकदा असे दिसून येते की, जे लोक दिवसाढवळ्या संस्कृती आणि नीतिमत्तेचे मोठमोठे ढोल बडवतात, त्यांचेच विचार आणि कृती अंधारात वेगळ्या असतात. घरात पत्नीला आदराची वागणूक न देणारे, स्त्रियांकडे केवळ संकुचित नजरेने पाहणारे लोक जेव्हा सभ्यतेचे धडे देऊ लागतात, तेव्हा तो केवळ ढोंगीपणा ठरतो.
सत्याचा आरसा
राहुल गांधी यांच्या या विधानावर स्वयं राहुल गांधी यांनीही प्रत्युत्तर देताना, एका सुशिक्षित आणि संवेदनशील मनाने आपल्या घरातील निकोप आणि प्रेमळ वातावरणाचे सत्य जगासमोर मांडले. या एका साध्या विधानाने समाजातील त्या घृणास्पद मानसिकतेवर प्रहार केला आहे, जिथे पती-पत्नीच्या पवित्र नात्याकडेही विकृत नजरेने पाहिले जाते. संस्कृती ही केवळ कपड्यांत किंवा दिखाव्यात नसते, तर ती आपल्या जोडीदाराला दिलेल्या प्रेमात आणि सन्मानात असते, हेच या निमित्ताने पुन्हा एकदा अधोरेखित झाले आहे.